بنیادگرایی، بازگشت به سنت یا گسست با سنت؟

6a01156fb0b420970c019b02c1c06b970b

پرسشگر: بنیادگرایی امروزی نتیجه بازگشت به سنت است یا بالعکس عارضه گسست با سنت؟
پاسخ ژان کلود گیلبو (۱) به این سوال:
معمولا این بنیادگرایی های آشتی ناپذیر (خصوصا نوع اسلامی آن) به عنوان ارتجاع به سمت سنت ارزیابی می شوند، یک قدم عقب به سمت اصول بنیادین، با تشویق به بازخوانی لغت به لغت قرآن. طبق این ارزیابی بنیادگرایی زندگی دوباره ایست از تولد دوباره مذهب در قلب مدرنیته با دعوت از مومننان تا خود را در سرچشمه ها سیراب کنند.
به عبارتی دیگر جستجویی است در جهت بازفعالسازی یک سنت جمعی گمشده، یا فروخته شده. در چنین تعریفی این پدیده قابل قیلس است (در نوع خشنش) با محافظه کاران خلص مذهبی مثل آمیش ها در پنسیلوانیا یا مومنان قدیمی (به روسی: starovery )، منشعب از کلیسای روسیه قرن ۱۷ . بنیادگرایی اسلامی بیان کننده ترد مدرنیته و فردگرایی به عنوان جلوه مشخص آن است.
این طرز بینش ساده انگارانه، با واقعیت همخوانی ندارد. اگر به متخصصین غربی اسلام مراجعه کنیم، پدیده بنیادگرایی بالعکس، محصول خلص مدرنیته و اتمیزاسیون فردگرایی است که همراهیش می کند. به دور از تداوم یا نوستالژی یک سنت، این پدیده در قالب گسست با سنت ثبت می شود. حداقل برای گروه های تروریست سلفیست یا وهابیست اینچنین است، اراده انتگرالیست صاحب یک سنت شدن از خیالات آنهاست. این گروه ها در واقع در کانتکسی بر روی صحنه آمدند که مدرنیته اسلام را تجزیه کرده بود. اکثر فعالین این گروه ها از یک مرحله غربگرایانه و آزادی های فردی عبور کرده اند. بسیاری از آنها تحصیلاتشان را در آمریکا و اروپا گذرانده اند، یک قرائت فردگرا (individualiste) از مذهب دارند، از جایی به جای دیگر در حرکتند با توانایی عوض کردن یک گروه با گروهی دیگر. آنها تعلق به یک گروه را به عنوان یک انتخاب ارادی معنی می کنند نه یک وراثت.
در یک کلمه، آنها سنت گرا نیستند بلکه شورشیانی هستند که عملیات خشن شان و انزوای گروهی، بیشتر آنها را به تروریست های افراطی چپ آلمانی یا ایتالیایی سالهای ۱۹۷۰ نزدیک می کند تا نوستالژی قرآنی پیرمردهای مصری که بین دو اذان یک قلیان می کشند. این پدیده در حقیقت بیانگر یک ایدئولوژی است تا مذهب، و ناشی از یک سطحی نگری وحشی است تا ایمان اهلیت یافته از سنت و تئولوژی.
یکی از محققینی که روشنترین استدلال ها را در تئوریزه کردن “بنیادگرایی مدرن” مطرح کرده بدون شک الیویه روا، اهل فرانسه است. وی در کتابها و مقالاتش بر ارتباط بین این گروه ها و روند جهانی سازی که منجر به تسریع تجزیه سنت های کلان مذاهب می شود تاکید می کند. به صورت پارادوکسال، صحبت از یک بیماری فرگرایانه از ایمان است: “این نئوفوندماندتالیزم بی ریشگان و منجمله(در فرانسه) دومین نسل مهاجرین را مجذوب خود می کند. همچنین غیر مسلمانانی که خود را بی ریشه می پندارند، شورشیان بدون آرمان، اقلیت های نژادی، سفیدپوست های جوان شهرک های اقماری فقیرنشین…
این گروه های تندرو را نباید زیر ذره بین “بازگشت” به سنت آنالیز کرد بلکه بالعکس آنها در تلاشند آنچیزی که در طول قرن ها به عنوان باورهای تئوریک انباشته شده اند از خود بزدایند. در این فضا، فرد کمتر به دنبال بازیافتن مذهب به معنی تعریفی جمعی “وبر” است بلکه می خواهد با یک پرش سریع و زمخت به سوی یک مذهب خیالی پرواز کند. مذهبی”دیگر” که از اسلام فقط نامش را به یدک می کشد. اگر این جوانان بی ریشه مدام ما را به “علائم” یا “نشان” (fétiches)های اسلامی ارجاع می دهند، رفتار آنها نباید ما را گول بزند: آنها جزئی از سکولاریزاسیون عمومی هستند که اسلام رادیکال محصول پائین دستی آن است.(۲)

۱-Jean-Claude Guillebaud , La force de conviction, Paris, Seuil, 2005, p.154-155.
۲-Olivier Roy, La Laïcité face à l’islam, Stock, 2005. Du même auteur et sur le même sujet, voir L’Islam mondialisé, Seuil, 2002.
Documentation
Martin E. Marty et R. Scott Appleby (éd.), Fundamentalisms Observed (vol. 1), Chicago, University of Chicago Press, 1991
Martin E. Marty et R. Scott Appleby (éd.), Fundamentalisms and Society: Reclaiming the Sciences, the Family, and Education (vol. 2), Chicago, University of Chicago Press, 1993
Martin E. Marty et R. Scott Appleby (éd.), Fundamentalisms and the State: Remaking Polities, Economies, and Militance (vol. 3), Chicago: University of Chicago Press, 1993
Martin E. Marty et R. Scott Appleby (éd.), Accounting for Fundamentalisms: The Dynamic Character of Movements (vol. 4), Chicago, University of Chicago Press, 1994

George Monbiot, “Free Trade Fundamentalists”, The Guardian, 13 mai 1999

Marc Chevrier, Le fondamentalisme des droits, nouvelle religion civile du Canada?

 


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

لطفا پاسخ سوال زیر را وارد کنید * Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.